Arhitekt Ante Rožić preminuo je u osamdeset i osmoj godini života ostavivši duboki trag u kulturi i arhitekturi Makarskog primorja.Ovo viđenje tog impresivnog djela nije objektivna prosudba, jer nisam povjesničar umjetnosti, niti imam druge kompetencije za komentiranje, nego ono zapravo predstavlja individualnu refleksiju na to djelo. Obrazovao se i počeo raditi u vremenu koje se u europskim arhitektonskim analizama naziva i „herojski period“, razdoblje prožeto optimizmom i postulatima moderne, te je tu riješenost da se rade radikalno bolje stvari bitna komponenta koja određuje projektantski nerv arhitekta Ante Rožića. Bujica otkrivenih suvremenih pitanja, odgovori na ta pitanja i formirani argumenti u tom procesu, kod njega rađaju profesionalnu riješenost i samouvjerenost u formiranju novog okruženja.

Hotel Maestral (koautori su arh. Julije de Luca, arh. Matija Salaj i arh Ante Rožić) postavljen je kao dvoetažni most iznad pejsaža nadsvodeći prirodnu vododerinu i taj respekt prema prirodi puštajući je da nesmetano „teče“, uvlačeći je i propuštajući kroz objekt na razini suterena i prizemlja, te moderna struktura soba postavljena iznad prirode i koja se točkasto oslanja na teren, nešto je što je povijesno bitno u našem mikroambijentu.

Bitno je da moderna kao filozofija i kao alat mogu iznjedriti arhitektonsku liriku; čuvati pejsaž i razvijati suvremeni način života potencirano kroz suvremenu formu. Bernardo Bernardi, (interijerista u hotelu Maestral je arhitekt koji je tada imao studijska putovanja po Skandinaviji) je vjerojatno, zajedno s ovom trojicom velikana koji su jednako voljeli arhitektu Alvar Aalta, dakle oni su u interakciji i sinergiji razvili svoja, a dodatnim angažmanima i importirali svjetska saznanja, te tako preko hotela Maestral formirali organsku modernu u Makarskom primorju. To je prepoznato i u nedavno održanoj izložbi „Betonski spavači“ u svjetski prestižnom MoMA muzeju u New Yorku. U likovnom opremanju kroz različite periode su participirali Vasko Lipovac i Jagoda Bujić – dream team.

Oglas

Veličina arhitektonskog djela arhitekta Ante Rožića je što se ne miri s usvojenim saznanjima nego pomiče granice gdje 1970. god. projektira Turistički centar Brela. Imao sam sreću da mi je pokazao, sa odmorišta uz magistralu i 30 godina nakon što je centar izveden, kadar iz kojega je analizirao osnovni koncept ovog urbanog sklopa u centru Brela, te koji je inicijalno zamišljen sa prizmatičnim kubusima i sa ravnim krovovima, a volumeni su pratili okolnu usitnjenu strukturu, ali – da li je to dovoljno!?

Kroz proces analize i traganja, u ranoj fazi idejnog projekta, oplemenio je osnovnu ideju prizmi sa apstraktnim dijelovima četverostranih piramida, a crijep (kupu kanalicu) kao teksturu, utopio je u suvremeni betonski rub – okvir koji kao da je u funkciji navodnih znakova koji definiraju povijesni citat („kupu kanalicu“). Smatram da se u tom trenutku formirala kontekstualna moderna u Makarskom primorju u urbanom i arhitektonskom smislu, te u sadržajnom smislu reafirmirajući bogatstvo života mediteranske ulice. Strši kao vrijednost potreba za pozitivnim propitkivanjem do tada viđene moderne, potreba za nemirenjem sa postojećim, potreba za traženjem novog, traganjem,… Ali strši, jednako tako, i sposobnost nalaženja.Ovo je izuzetno bitna komponenta koja dokazuje da moderna nije smanjila utjecaj ulice, kvarta i trga, te ostalih gradotvornih i urbanotvornih elemenata, nego da je samo loša primjena ta koja je ponekad kompromitirala osnovnu ideju moderne.

Hotel Berulia nadovezuje se na istu potrebu za pomicanjem granica u humanističkom smislu, tako da relativno veliki volumen razlama na manje jedinice (grupirajući jedinice od 3-4 sobe), te takve jedinice razastire po pejsažu formirajući između njih pauze od zelenila, a hodnike koji povezuju sobe prislanja uz teren, u otvorenoj galerijskoj formi. Takav pristup hotelsku sobu pretvara u vikendicu ili u privilegiranu smještajnu jedinicu koja koegzistira jedino sa prirodom. Pojedine dionice su obložene kamenom-zidinom-utvrdom kojima se potencira sraslost i prožetost arhitekture i prirode. Forma i primjena je univerzalna i smatram da se u tom trenutku formirala apstraktna moderna u Makarskom primorju.

Svaki zadatak donosi svoje specifičnosti koji određuju arhitektonske odgovore, te je fascinantno koliko Hotel Meteor sa svojim volumenom nameće prospektnu vizuru i boji siluetu Makarske u prepoznatljivom turističkom simbolizmu; gotovo da je turizam izvukao na razinu plakata koji permanentno objašnjava kontekst, djelatnost regije; zapravo svojom vrijednošću nas predstavlja puno boljima, nego što jesmo. Šetnica oblikovana paralelno sa ovim markantnim hotelom je druga komponenta urbanog poteza, master planska dva akta koji su Makarsku doveli u ravnopravnu razinu sa sredinama koje imaju veću tradiciju i bogatije kulturno nasljeđe. Ovim se Makarska rivijera nametnula i oplemenila svoju izuzetne prirodne atribute, dala brzu i kratku informaciju što je zadatak svakog plakata, što je u suvremenom svijetu informacijskog nadmetanja, te u trendu „bilbaoizacije“ arhitekture identificirajući se uz simbole i znakove, izuzetno bitno.

Meteor je dakle plakatna, informacijska, identifikacijska ili simbolistička moderna u Makarskom primorju, osim što je hotel koji ima karakteristike i gradskog i turističkog hotela, integrirajući te dvije komponente, baš onako kao što se integrirao najvrjedniji dio turističkog proizvoda koji gosta u Makarskoj uporno integrira u život grada, a hotele otvara mještanima. U tom prožimanju desi se najvrjedniji dio turizma, a to je kulturna i ljudska razmjena i kontakt na relaciji gost-gost, domaći-gost,…Gosti dobiju humaniji tretman, a grad se oplemeni sa gostima.

U nizanju djela navodim samo pojedine objekte predstavnike koji reprezentiraju neke od faza i ideja arhitekte Ante Rožića, te koji su mi poznati. Izuzetno vrijedan doprinos gradu ostavlja Pošta u Makarskoj. Svojom dinamičnom tlocrtnom formom i orijentiranošću na istočnu i sjevernu stranu oplemenjuje trg i ulicu na koju se naslanja, pročeljem sa suvremenom interpretacijom tradicionalnog kamenog pročelja gradske kuće nadovezuje se na obližnju rivu, a decentni prvotni interijer je pokazivao sposobnost bojanja primjerene atmosfere kroz kojeg se točno zna koji prostor nosi koju funkciju, determinira ponašanje i konzumiranje istog.

Taj objekt, po meni, predstavlja formiranu funkcionalna moderna na Makarskom primorju, koja kroz autorove projekte stvara funkcionalni ili atmosferski premaz ili finu glazuru. Privilegij da pošta ima atmosferu pošte, Hotel Biokovo koji je u istom bloku, ali se nadovezuje na drugi kontekst i odmah ima atmosferu gradskog hotela u centru, sa gradskom kavanom opatijskog premaza i suvremenog izričaja; dakle da svi ti objekt kao što su gradski dom zdravlja koji poštuje urbani kontekst, u dijelu grada kojim se poštuje graditeljski povijesni kontekst, stvarajući formu koja obuhvaća izuzetno važni suvremeno-zdravstveni kontekst, da svi ti raznorodni zadatci crkvi, obiteljskih kuća, zgrada, interijera, urbanizama,… svi su su bogatstvo iz kojih je crpio primjerene atmosfere, međusobno toliko različite koliko su im različiti ti konteksti.

Lepršavost i raznorodnost objekata koji su uvijek u skladu sa navedenim kontekstima, ali koji su i definirani jedinstvenim izričajem, prizmom arhitekta Ante Rožića kroz koje se prolamaju sve te zrake i stvaraju arhitektonsku obojanu svjetlost i kojoj Makarska i Hrvatska trebaju biti zahvalni. Materijal izuzetno obiman i sočan da bi se odjednom obuhvatio, te ovdje se privremeno zaustavljam, želeći da kroz rezonancu impresivnog arhitektonskog djela, zapravo putujem kroz te prostore, vraćam im se, kroz konzumaciju se obogaćujem…

Hvala gospodinu Anti Rožiću za pristup kojim se želi stvoriti bolji „svijet“, a iza profesionalne i ljudske ostavštine stoji ta plemenita potreba.

Laka Vam zemlja, u ime svih zahvalnih.

Leon Lulić, dipl.ing.arh./foto MD